c timi

c timleri, 1980’lerin ikinci yarısından 2000’lerin başına kadar jandarma komando ve özel harekât birlikleri içinde görev yapan, çoğunlukla zorunlu askerlerden seçilerek normal komando eğitiminin üzerine ilave eğitim verilen operasyon timleriydi. burada ilk ayrımı yapmak gerekiyor: bunlar ne doğrudan özel kuvvetler komutanlığına bağlı bordo berelilerdi ne de bugünkü jöh ve jöak’ın eski adıydı. “c timi” adı farklı birliklerde farklı personel sınıflandırmaları için kullanıldığı için, internette anlatılanların önemli bir kısmı birbirine karışmış durumda.

bu yapının ortaya çıktığı dönemi anlamak için 15 ağustos 1984’teki eruh ve şemdinli saldırılarıyla başlayan çatışmalı sürece bakmak gerekiyor. saldırıların ardından kırsal alanda hareket edebilen, araziyi bilen, uzun süre intikal yapabilen ve normal piyade eğitiminden daha fazlasını almış personele ihtiyaç arttı. 1987’de ohal bölge valiliğinin kurulmasıyla güvenlik yapılanması da buna göre genişledi. c timleri tam olarak bu personel açığının ortasında ortaya çıktı: profesyonel personelin henüz yeterli olmadığı yerde, seçilmiş yükümlü askerlerden daha nitelikli ve hareketli timler üretmek.

c timlerinin kesin kuruluş tarihini gösteren açık bir kuruluş emri veya ayrıntılı resmî tarihçe yayımlanmış değil. bu nedenle “1985’te kuruldu”, “ilk dönem şu tertipti” gibi kesin ifadeler çoğunlukla eski personelin anlatılarına dayanıyor. güvenilir biçimde söylenebilen, sistemin 1980’lerin ikinci yarısında şekillendiği, 1990’larda yoğun biçimde kullanıldığı ve 2000’lerin başında sona yaklaştığıdır. dönemin tarihsel zemini için 1984 Eruh saldırısı kaydı   ve 1987 tarihli OHAL Bölge Valiliği düzenlemesi   bu çerçeveyi doğruluyor.

personel, genellikle jandarma komando eğitimi alan er ve erbaşlar arasından seçiliyordu. dönem ve eğitim merkezine göre uygulama değişmekle birlikte kırkağaç, yeni foça ve foça komando okulu anlatılarda sürekli karşımıza çıkıyor. fiziksel dayanıklılık, atış, disiplin, arazi şartlarına uyum ve psikolojik direnç seçimde belirleyiciydi. emekli kurmay albay mustafa önsel’in aktardığına göre temel eğitimin ardından yaklaşık iki ay daha eğitim veriliyordu. yani sivil hayattan birkaç ay önce çıkmış bir genç, dört-beş aylık yoğun bir süreç sonunda terörle mücadele görevine gönderiliyordu. önsel, bunların çoğunlukla gönüllülerden seçildiğini ve sahada yüksek verim sağladığını söylüyor; fakat bu, kapsamlı bir performans araştırması değil, sahada görev yapmış bir subayın birinci el değerlendirmesidir. Röportajın ilgili bölümü burada  .

“gönüllülük” meselesini de romantikleştirmemek lazım. bazı eski personel gerçekten isteyerek öne çıktığını anlatırken, bazıları birliklere verilen kontenjanlar, komutan baskısı veya “özel tim” söyleminin genç askerler üzerindeki etkisinden söz ediyor. askerî hiyerarşi içinde verilen gönüllülük kararıyla sivil hayatta özgürce verilen karar aynı şey değildir.

tim mevcudu konusunda en sık anlatılan yapı, 17 er ve erbaş ile profesyonel bir tim komutanından oluşan 18 kişilik kadrodur. ancak bunu bütün dönemlerde değişmeyen resmî standart gibi vermek doğru olmaz. birlik, görev ve personel durumuna göre sayıların değiştiğini anlatan tanıklıklar da var. daha sağlam bilgi, timlerin eğitim sırasında birlikte oluşturulması, görev yerine mümkün olduğunca bütünlükleri korunarak gönderilmesi ve profesyonel bir komutanın emrinde çalışmasıdır.

aldıkları ek eğitim; uzun mesafeli intikal, gece ve gündüz arazi faaliyeti, harita-pusula kullanımı, keşif, pusuya karşı hareket, atış, ilk yardım, hayatta kalma ve tim hâlinde hareket başlıklarında yoğunlaşıyordu. bunlar bağımsız çalışan gizli suikast ekipleri değildi. jandarma komando veya özel harekât birliklerinin emir-komutası altında arama-tarama, keşif, alan hâkimiyeti, üs ve güzergâh güvenliği ile operasyon desteği gibi görevlerde kullanılıyorlardı. haklarında sonradan üretilen “devletin gizli infaz timiydi” türü iddiaları doğrulayan açık, yargısal veya kurumsal bir kayıt bulunmuyor.

a, b ve c ayrımında da tek ve bütün tsk için geçerli bir cetvel yok. jandarma içindeki eski personel anlatılarında c timleri çoğunlukla yükümlü er ve erbaşlarla, b timleri uzman personelle, a timleri ise subay ve astsubaylarla ilişkilendiriliyor. buna karşılık 2007’de özel kuvvetler komutanlığı için yayımlanan haberlerde a timlerinin subaylardan, b timlerinin astsubaylardan, c timlerinin uzman çavuşlardan oluştuğu yazılıyor. bu çelişki hata değil, aynı harflerin farklı kurumlarda farklı kadro düzenleri için kullanıldığını gösteriyor. dolayısıyla “c timi eşittir bordo bereli” demek açıkça yanlıştır. ÖKK’deki farklı A/B/C kullanımına ilişkin dönem haberi  .

1990’larda sistemin en güçlü tarafı, kısa sürede çok motive ve birbirine alışmış timler çıkarabilmesiydi. en büyük zayıflığı da tam olarak aynı yerdeydi: aylarca eğitilen personel askerlik süresi bittiğinde terhis oluyor, kurum aynı yetiştirme döngüsüne yeniden başlıyordu. çatışmanın en ağır yüklerinden biri, mesleği askerlik olmayan ve birkaç ay sonra sivil hayata dönecek gençlerin üzerine bırakılıyordu. sahada işe yaraması, bu personel modelinin kurumsal ve insani bedelini ortadan kaldırmıyor.

2003’te uzun dönem askerlik 18 aydan 15 aya indirilince yaklaşık dört-beş ay eğitim verilen böyle bir personelden yararlanılabilecek süre iyice daraldı. aynı dönemde komando ve özel harekât birliklerinin uzman erbaş, astsubay ve subay ağırlıklı profesyonel yapıya geçirilmesi hızlandı. açık kaynaklarda “son c timi şu tarihte kapatıldı” şeklinde tek bir resmî tarih bulunmuyor; eski personel anlatıları 2002–2003 dönemine kadar uzanıyor. askerlik sürelerinin değişimi akademik kayıtlarda da 2003’te 15 ay, 2014’te 12 ay olarak gösteriliyor. Tarihsel askerlik süresi incelemesi  .

bugünkü jöh ve jöak, c timlerinin isim değiştirmiş hâli değildir. bunlar profesyonel personel, sürekli eğitim ve kalıcı kurumsal hafıza üzerine kurulmuş yapılardır. jandarma genel komutanlığının resmî tarihçesine göre jöak 1 eylül 1999’da kurulmuş, 2016’da tugay seviyesine çıkarılmıştır. c timlerinin yaptığı bazı görevlerin zamanla profesyonel jandarma komando ve özel harekât unsurlarına aktarılmış olması, iki yapıyı aynı teşkilat yapmaz. JÖAK’ın resmî tarihçesi  .

c timleri ne sıradan askerlerden ibaretti ne de yıllar sonra üzerlerine yapıştırılan gizli örgüt masallarının karşılığıydı. seçilmiş, ağır eğitim görmüş ve yüksek riskli görevlerde kullanılmış yükümlü askerlerdi. c timlerinin tarihi bir rambo hikâyesi değil; türkiye’nin profesyonel personel açığını, gençlerin sınırlı askerlik süresinden borç alarak kapattığı dönemin tarihidir.